آشنایی با انواع دوتار در ایران (خراسان، ترکمن و مازندران)

دوتار، همان‌طور که از نامش پیداست، سازی با دو سیم (تار) است؛ اما پشت این ساختار ظاهراً ساده، جهانی از نواها، مقام‌ها و داستان‌های کهن نهفته است. این ساز زهی-زخمه‌ای، یکی از مهم‌ترین ارکان موسیقی نواحی ایران به شمار می‌رود. سازمان یونسکو نیز مهارت ساخت و نواختن آن را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس خود ثبت کرده است.

با وجود ریشه مشترک، سازگران و نوازندگان در مناطق مختلف ایران، شکل، ساختار و لحن متفاوتی به آن بخشیده‌اند تا با زبان، فرهنگ و اقلیم هر منطقه همخوان شود. ما در این مقاله، سه نوع اصلی این ساز یعنی دوتار خراسان، ترکمن و مازندران را بررسی و معرفی می‌کنیم.

دوتار خراسان؛ راوی حماسه‌ها و عرفان

خراسان پهناور را می‌توان مهد اصلی دوتار در ایران دانست. در این منطقه، ساز یادشده تنها یک ابزار موسیقایی نیست، بلکه بخشی‌ها آن را به عنوان رسانه‌ای برای بیان داستان‌های حماسی، عاشقانه‌ها و مفاهیم عمیق عرفانی می‌نوازند. استادان موسیقی، دوتار خراسان را به دو دسته اصلی تقسیم می‌کنند:

• دوتار شمال خراسان (قوچان، بجنورد، شیروان):

سازگران برای این مدل، کاسه‌ای نسبتاً بزرگ از جنس چوب توت و دسته‌ای از چوب زردآلو یا گردو می‌سازند. پرده‌های آن معمولاً بین ۱۱ تا ۱۲ عدد (و در نمونه‌های امروزی تا ۱۴ پرده) متغیر است. صدای ساز شمال خراسان بم، پرطنین و بسیار گیرا به گوش می‌رسد و نوازندگان تکنیک‌های پنجه‌کنی پیچیده‌ای را در نواختن آن به کار می‌برند.

• دوتار شرق و جنوب خراسان (تربت جام، تایباد، خواف):

فرم کاسه در شرق خراسان گلابی‌شکل‌تر و کمی متفاوت با منطقه شمال است. بارزترین ویژگی این مدل، تعداد پرده‌های آن است که معمولاً ۸ پرده اصلی دارد، اما سازندگان در مدل‌های حرفه‌ای‌تر برای اجرای دقیق مقام‌ها تا ۱۸ پرده نیز روی دسته می‌بندند. موسیقی این خطه ریتمیک‌تر جلوه می‌کند و پیوند عمیقی با آیین‌های عرفانی دارد.

دوتار ترکمن؛ نوای تیزپای دشت‌ها

قوم ترکمن که در بخش‌هایی از استان گلستان و خراسان شمالی سکونت دارند، ساز زهی مختص به خود را می‌نوازند که «تامدێرا» (Tamdyra) نیز نام دارد. این مدل با همتای خراسانی خود تفاوت‌های ساختاری و صدایی مشهودی دارد:

• ساختار فیزیکی: ابعاد کاسه تامدێرا در مقایسه با نمونه‌های دیگر، بسیار کوچک‌تر و جمع‌وجورتر است، اما دسته‌ای بلندتر و باریک‌تر دارد. اساتید سازنده معمولاً ۱۳ پرده روی این دسته می‌بندند.
• ویژگی‌های صدایی: کوچک بودن کاسه باعث می‌شود صدایی زیرتر، تیزتر و زنگ‌دارتر تولید کند. لحن شفاف آن، صدای تاختن اسب‌ها در دشت‌های پهناور ترکمن‌صحرا را تداعی می‌کند.
• نوازندگان: مردم ترکمن به نوازندگان این ساز «باغشی» می‌گویند. ملودی‌های آن‌ها زندگی ایلیاتی، طبیعت و افسانه‌های کهن این قوم را بازتاب می‌دهد.

دوتار مازندران؛ هم‌نوا با شالیزارها و جنگل‌ها

علاقه‌مندان به موسیقی نواحی، دوتار مازندران (یا دوتار کتولی) را کمتر از دو نوع قبلی می‌شناسند، اما این ساز نقش بسیار مهمی در موسیقی فولکلور شمال کشور (به ویژه در مناطق شرقی مازندران و علی‌آباد کتول) ایفا می‌کند.

• ساختار فیزیکی: فرم کاسه معمولاً شبیه به یک خربزه نیمه‌شده است و ابعاد آن چیزی بین مدل خراسانی و ترکمنی قرار می‌گیرد.
• ویژگی‌های صدایی و پرده‌بندی: مقام‌های موسیقی مازندرانی (مانند کتولی، امیری و طالبا) نیازی به فواصل بسیار زیاد ندارند، بنابراین سازگران تعداد پرده‌های کمتری (معمولاً بین ۸ تا ۱۱ پرده) برای آن در نظر می‌گیرند. نوای تولید شده گرم و منعطف است و به خوبی با فرم‌های آوازی منطقه کوک می‌شود.
• کاربرد: هنرمندان، این ساز را عمدتاً برای همراهی با خواننده‌های محلی در مجالس شادی، شب‌نشینی‌ها و روایت داستان‌های بومی می‌نوازند.

جدول مقایسه سریع

سخن پایانی

دوتار نمادی از تنوع فرهنگی و غنای هنری در ایران است. چه صدای بم و سحرآمیز خطه خراسان را بشنوید، چه نوای تیز و هیجان‌انگیز ترکمن‌صحرا و چه لحن صمیمی مازندران، همگی با تنها دو سیم، توانایی شگفت‌انگیزی در تسخیر روح شنونده دارند. درک این تفاوت‌ها به هنرجویان کمک می‌کند تا موسیقی نواحی ایران را بهتر بشناسند و مسیر یادگیری خود را هوشمندانه‌تر انتخاب کنند.